Verander fake news

Wat is waar?

Wat is nog waar, als trolls het internet volspuwen met fake news? En als politici het nieuws dat hen niet bevalt, meteen afdoen als nep? Als je studeert aan de VU, denk je na over dat soort vragen. Wat delen we eigenlijk met elkaar, als iedereen leeft in zijn eigen bubbel, met z’n eigen waarheid? En wat is dan de waarheid? Je onderzoekt en analyseert hoe we daarmee om moeten gaan, maar ook hoe we onze samenleving  daarbij kunnen helpen. 

Trump, de ultieme internettrol

Docent Persuasieve communicatie Ivar Vermeulen heeft van nepnieuws zijn expertise gemaakt. Aan de hand van de bekendste verspreider van ’fake news’, Donald Trump, proberen we te achterhalen wat dit fenomeen precies inhoudt en hoe we hier tegenin kunnen gaan.

Ministers moeten er in Nederland nog ontslag voor indienen, maar in de Verenigde Staten kan je dagelijks een Tweet met ‘fake news’ verwachten van President Trump. Hoe kan het toch dat zijn achterban dit blijft geloven? “Trump is natuurlijk de ultieme trol,” aldus Vermeulen. “Er is nog niet veel onderzoek naar gedaan dus vooralsnog speculatief, maar wij vermoeden dat men de leugens niet echt gelooft, maar dat ze passen in het wereldbeeld. Als de informatie daarbinnen goed past, zijn mensen bereid dit te herhalen. Dat dat heeft weinig met de waarheid te maken. Het gaat meer om de mening achter de uitspraak.”

‘Fake news’ fabrieken
Het tijdperk van ‘fake news’ lijkt te zijn begonnen ten tijde van de Brexit. “De schandalen rondom Facebook en Cambridge Analytica laten ons zien dat het heel effectief is om mensen heel specifiek te kunnen benaderen met nepnieuws. Tijdens de Brexit-campagne bleek dat er behoefte was aan ‘fake news’ en dus werd er een markt gecreëerd”, vertelt Vermeulen. “Er bleken zelfs ‘fake news’ fabrieken te zijn in een dorp in Macedonië.”

Wat nu?

”De social media platforms moeten keuzes maken. Maar het is heel moeilijk om de grens te vinden tussen opschonen en censuur.” Wat blijft er dan nog over? “Bewustwording toch? We moeten mensen er bewust van maken dat nepnieuws invloed heeft; dat het verdeling zaait, mensen wantrouwig maakt, enzovoort. We moeten voor alle leeftijden social media-voorlichting ontwikkelen.” Maar dat alleen is niet genoeg volgens Vermeulen. “Communicatiewetenschap moet nauw met Informatica gaan samenwerken om de balans tussen de menselijke impulsen en het gedrag van de computer optimaal te laten werken, zodat we weer met vertrouwen nieuwsberichten kunnen openen.”

Complotdenkers zijn normaler dan je denkt

De wereld is plat, Elvis leeft nog steeds en de maan is nooit door mensen bezocht. Het zijn enkele complottheorieën waarmee het internet vol staat. Dr. Jan Willem van Prooijen doet er onderzoek naar, maar zelf moet hij er soms wel een beetje om lachen.

Wanneer je denkt aan complotdenkers, zie je waarschijnlijk een stel verwaarloosde gekkies voor je. Een misverstand volgens Van Prooijen. ‘De complotdenker’ bestaat namelijk helemaal niet. Iedereen is er volgens hem in een bepaalde mate gevoelig voor.

Van Prooijen vertelt dat het voor een bepaalde mate verklaarbaar lijkt door intelligentie. In het algemeen zijn minder intelligente mensen sneller geneigd om erin te geloven. Ook is de kans hoger bij extreem rechts- of links stemmende mensen. “Maar alle complotdenkers willen vooral de wereld verklaren en begrijpen. En het is een menselijk instinct om na een aanslag of natuurramp, direct van het ergste uit te gaan.”

Maar complottheorien zijn soms allesbehalve onschadelijk. “Eén van de meest schadelijke was de complottheorie over aidsremmers in Zuid-Afrika”, vertelt van Prooijen. “Een voormalige president van het land geloofde dat het een farce was vanuit het Westen en zorgde ervoor dat de pillen niet beschikbaar waren. Dat heeft honderdduizenden mensen het leven gekost.”

Toch is van Prooijen zelf ook niet vies van een complottheorietje zo nu en dan. Hij is er namelijk stellig van overtuigd dat Donald Trump en de Russen samenwerkten tijdens Trumps campagne. “Ik denk dat dat ooit bewezen gaat worden. Maar zolang er geen bewijs voor is, blijft het een complottheorie en dus ben ik een complotdenker.”

Waarheid of broodje-aap?

Niet alles dat op het internet staat is waar. Dat klinkt logisch. Toch gebruiken veel mensen het internet als alwetend orakel, of verspreiden zelf verzinsels. Iemand die daar de gevaren van onderzoekt, is hoogleraar computerlexicologie aan de VU Piek Vossen.

Fake news. We worden tegenwoordig doodgegooid met die term, maar is het echt zo gevaarlijk? “Absoluut”, zegt Vossen. “Het internet staat vol met onware informatie en lezers baseren hun mening daarop. De gevaren daarvan liggen voor het oprapen: De Brexit, de Amerikaanse verkiezingen en dichterbij huis: het Nederlandse vaccinatiedebat.”

Autisme
“In het vaccinatiedebat vinden we veel onlogische argumenten en die zorgen voor een niet realistisch beeld. Een voorbeeld van een argument dat ik veel zie is dat men vanaf 1995 vaccin A gebruikt en autisme sindsdien is toegenomen, dus dat vaccin A autisme veroorzaakt. Dat is even onlogisch als wanneer ik zou zeggen dat we sinds 1995 de strippenkaart hebben afgeschaft en dat dat dus leidt tot autisme. Volslagen onzin natuurlijk.”

Kritisch
Eerder ontwikkelde Vossen de Newsreader, die 30.000 krantenartikelen per dag leest en de stroom van informatie in kaart brengt. Dat was niet voldoende. Ook wilden hij de betrouwbaarheid van al die informatie in kaart brengen en dus ontwikkelde Vossen het perspectiefmodel. Die uitgebreide software probeert componenten uit die meningen te halen en te presenteren. Hiermee laat hij zien of het wel of niet logisch in elkaar zit en wat ieders perspectief is op de informatie: zekerheid, ontkennen of bevestigen, oordelen en emoties.

Op de vraag of hij zelf kritischer is geworden, antwoordt hij volmondig ”ja”. “Maar”, voegt hij lachend toe, “Soms ben ik zelfs té kritisch. Zo las ik cynisch een nieuwsbericht dat zoenen zou helpen tegen hooikoorts, blijkt dat dus gewoon wél waar te zijn. Al moet je wel een halfuur zoenen en helpt het slechts minimaal.”

Waarom moet je niet geloven wat er in de krant staat?

Werk aan echte rechtszaken tijdens je opleiding!

Ook het Nederlandse rechtssysteem kent rechterlijke dwalingen. Dit zijn veroordelingen waarvan achteraf duidelijk wordt dat ze onterecht zijn, bijvoorbeeld omdat er nieuw bewijs is opgedoken. Een bekend geval is de zaak van Lucia de B. De VU heeft het Project Gerede Twijfel opgezet om vermeende rechterlijke dwalingen te onderzoeken. Een veroordeelde of zijn advocaat kan verzoeken een zaak te onderzoeken en vervolgens gaan rechtenstudenten onder begeleiding van docenten van de VU School of Criminology ermee aan de slag. De analyses en experimenten van het Project Gerede Twijfel leiden tot een nieuwe kijk op de zaak. Soms leidt zo’n onderzoek tot herziening bij de Hoge Raad. Bovendien leren studenten tijdens het project om gecompliceerde dossiers te analyseren. Ga je rechten studeren aan de VU dan kun je meedoen aan dit soort projecten!

De computer interpreteert het nieuws

Professor Piek Vossen ontwikkelde samen met andere onderzoekers de VU ‘Newsreader’. De Newsreader leert de computer context te herkennen en mee te nemen in de interpretatie van nieuws en informatie. De Newsreader verzamelt dagelijks miljoenen nieuwsberichten in een historische context. Uit deze verhaallijn kun je opmaken waarover men het eens is en waarover niet en hoe deze verschillen met emoties en wereldbeelden te maken hebben.

Een woning als beloning

Met project VoorUit helpen studenten actief om de sociale cohesie in Amsterdamse woonwijken te vergroten. Als beloning krijgen ze een woning. Melvin Kuijpers (22) studeert Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie (CAO) aan de VU en is al twee jaar betrokken bij VoorUit.

Hoe ben je bij VoorUit terecht gekomen?

“Op de Bachelordag liep ik langs het kraampje van project VoorUit en was direct benieuwd. Ik raakte aan de praat met iemand die nog steeds bij VoorUit actief is. Thuis heb ik nog even op de site gekeken en besloten om me aan te melden. Dat heeft heel goed uitgepakt.”

Wat veel mensen zich wellicht afvragen: doe je het alleen voor de woning?
“In eerste instantie wel. Ik zag het ook als een kans om mijn cv een boost te geven. Mijn werkzaamheden bij VoorUit ben ik steeds meer gaan waarderen: ik heb geleerd om écht iets voor de maatschappij over te hebben. Ik haal veel voldoening uit mijn werk, meer dan de meeste studenten met een bijbaan. Als ik het alleen voor de woning deed, was ik al lang bij VoorUit gestopt.”

Wat zijn je werkzaamheden?
“Ik organiseer activiteiten zoals leesondersteuning op basisscholen, kooklessen, koffieochtenden met ouderen en sportactiviteiten. De kooklessen met kinderen vind ik het leukst, daar merk je echt de persoonlijke impact die je kan maken. Ik geef de kinderen aandacht en complimentjes die ze normaal niet zo vaak krijgen. In de zomer organiseren we vakantie-activiteiten. Vorige zomer hebben we een buurtfeest georganiseerd met allerlei spelletjes en een prijsuitreiking. Dat was echt super leuk!”

Is het goed te combineren met je studie?
“In het begin vond ik het vrij heftig om het te combineren met mijn studie, maar na een maand was ik er aan gewend. Bij VoorUit leer ik juist ook praktische dingen die in mijn opleiding totaal niet aan bod komen. Die combinatie is erg fijn.”

Vind je weg op de campus
Hoe ga jij de wereld veranderen?

Allemaal anders is helemaal goed

De VU ziet verschillen als meerwaarde. Niet voor niks is er een heus ‘hoofd diversiteit’: Karen Oudenhoven. Zij zegt hierover: “Bij de VU leiden we mensen op die in de maatschappij en op de werkvloer kunnen omgaan met onze diverse samenleving. Zo doen we veel voor studenten die als eerste in hun familie gaan studeren. En nee, dat is niet ‘zielige’ studenten door hun studie slepen! We geven mensen met talent een duwtje in de rug.”

De campus af, en de maatschappij in

Hoe gezellig het ook is, jouw leven als VU-student beperkt zich niet alleen tot de campus. Want met wat jij opsteekt in de collegezaal, werk je aan vraagstukken uit de maatschappij. Zo onderzochten VU-studenten welke hulpvragen leven bij bewoners in Amsterdam Noord, en helpen ze in Nieuw-West bij vraagstukken over de integratie van vluchtelingen. En wat dacht je van studenten die onderzoeken hoe ze het voedsel van de Voedselbank zo vers mogelijk bij klanten krijgen? Aan de VU studeer je niet alleen voor een cijfer, maar ook voor een ander. 

Vorige onderwerp
Volgende onderwerp